ਭਾਈ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਖਾਲੜਾ

ਸਾਧਾਰਨ ਜੀਵਨ, ਅਸਾਧਾਰਨ ਫ਼ੈਸਲਾ

ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਖਾਲੜਾ ਦਾ ਜਨਮ 1952 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ (ਭਾਰਤ) ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਨਾ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਸਨ, ਨਾ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਮੁਹਿੰਮਕਾਰ। ਉਹ ਬੈਂਕਿੰਗ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਸਹਿਕਾਰੀ ਬੈਂਕ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਵਜੋਂ, ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਬੀਬੀ ਪਰਮਜੀਤ ਕੌਰ ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਸਾਦਾ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕਰਦੇ ਸਨ।

1990ਵਿਆਂ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਭ ਬਦਲ ਗਿਆ। ਪੰਜਾਬ ਇੱਕ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੰਮੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸੰਘਰਸ਼ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਸੂਬੇ ਭਰ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਇੱਕੋ ਦੁੱਖ ਦੱਸ ਰਹੇ ਸਨ: ਕਿਸੇ ਦਾ ਪਿਓ, ਕਿਸੇ ਦਾ ਪੁੱਤ, ਕਿਸੇ ਦਾ ਭਰਾ ਪੁਲਿਸ ਚੁੱਕ ਕੇ ਲੈ ਗਈ ਅਤੇ ਉਹ ਮੁੜ ਕਦੇ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਇਆ। ਨਾ ਕੋਈ ਦੋਸ਼, ਨਾ ਕੋਈ ਰਿਕਾਰਡ, ਨਾ ਕੋਈ ਦੇਹ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁੰਮਸ਼ੁਦਗੀਆਂ ਦੀ ਚਰਚਾ ਘਰ-ਘਰ ਸੀ, ਪਰ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਲਗਭਗ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ ਸਨ।

ਸਸਕਾਰਾਂ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ

ਜਦੋਂ ਖਾਲੜਾ ਜੀ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀ ਲਾਪਤਾ ਹੋਏ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਬੂਤ ਲੱਭਣੇ ਆਰੰਭੇ। ਸਿਰਫ਼ ਗਵਾਹੀਆਂ ਉੱਤੇ ਟੇਕ ਰੱਖਣ ਦੀ ਥਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉਹ ਕਾਗਜ਼ ਫਰੋਲੇ ਜੋ ਖ਼ੁਦ ਸਰਕਾਰੀ ਅਮਲੇ ਦੇ ਹੱਥੀਂ ਬਣੇ ਸਨ: ਮਿਊਂਸਪਲ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨਘਾਟਾਂ ਦੀਆਂ ਰਸੀਦਾਂ ਅਤੇ ਰਜਿਸਟਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰ ਸਸਕਾਰ ਲਈ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਲੱਕੜ ਦਾ ਹਿਸਾਬ ਦਰਜ ਸੀ।

ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਅਤੇ ਪੱਟੀ ਦੇ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨਘਾਟਾਂ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਘੋਖਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਦੇਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਨਾਖ਼ਤ ਕੀਤੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਪੁਲਿਸ ਨੇ "ਅਣਪਛਾਤੀਆਂ" ਜਾਂ "ਲਾਵਾਰਸ" ਕਹਿ ਕੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ — ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਈ, ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੇ ਮਗਰੋਂ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ, ਜਿਊਂਦੇ-ਜਾਗਦੇ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਲਏ ਗਏ ਲੋਕ ਸਨ। ਸਿਰਫ਼ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਥਾਂਵਾਂ ਦੇ ਹੀ ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਾਮਲੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਲੀਲ ਸੀ ਕਿ ਇਹੋ ਵਰਤਾਰਾ, ਪੰਜਾਬ ਭਰ ਵਿੱਚ ਦੁਹਰਾਇਆ ਗਿਆ, ਹੋਰ ਕਈ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਜਨਵਰੀ 1995 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਇਹ ਖੋਜ ਜਨਤਕ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਅਦਾਲਤਾਂ ਦਾ ਬੂਹਾ ਖੜਕਾਇਆ — ਇਸ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਕਿ ਇਹ ਮਸਲਾ ਸਿਆਸਤ ਦਾ ਨਹੀਂ, ਕਾਨੂੰਨ ਅਤੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਮਨੁੱਖੀ ਮਾਣ-ਸਨਮਾਨ ਦਾ ਹੈ।

ਸੁਨੇਹਾ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਤੱਕ

ਦੇਸ ਵਿੱਚ ਇਸ ਮਸਲੇ ਵੱਲ ਬਹੁਤਾ ਧਿਆਨ ਨਾ ਮਿਲਣ ਕਰ ਕੇ ਖਾਲੜਾ ਜੀ 1995 ਵਿੱਚ ਵਿਦੇਸ਼ ਗਏ, ਤਾਂ ਜੋ ਇਹ ਸਬੂਤ ਕੈਨੇਡਾ, ਯੂ.ਕੇ. ਅਤੇ ਯੂਰਪ ਦੇ ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰਾਂ, ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਹੱਕਾਂ ਦੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅੱਗੇ ਰੱਖੇ ਜਾ ਸਕਣ। ਉਹ ਓਨਟਾਰੀਓ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬੋਲੇ — ਉਸ ਥਾਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤੀ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਜਿੱਥੇ ਹੁਣ ਸਾਡਾ ਕਲੱਬ ਜੁੜਦਾ ਹੈ — ਅਤੇ ਸਾਫ਼ ਲਫ਼ਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਆਖਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਕਾਰਜ ਬਦਲੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਦਾ ਖ਼ਦਸ਼ਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਰਾਦਾ ਫਿਰ ਵੀ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਦਾ ਹੈ।

6 ਸਤੰਬਰ 1995

6 ਸਤੰਬਰ 1995 ਦੀ ਸਵੇਰ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਖਾਲੜਾ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਬਾਹਰੋਂ ਪੰਜਾਬ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਅਗਵਾ ਕਰ ਕੇ ਲੈ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗ਼ੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਹਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਗਵਾਹਾਂ ਨੇ ਮਗਰੋਂ ਗਵਾਹੀ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਕੁਝ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਬਾਅਦ ਤਸ਼ੱਦਦ ਕਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੇਹ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ।

ਉਹ ਕੇਸ ਜੋ ਬੰਦ ਨਾ ਹੋਇਆ

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲਾਪਤਾ ਹੋਣ ਨਾਲ ਇਹ ਕਾਰਜ ਰੁਕਿਆ ਨਹੀਂ। ਬੀਬੀ ਪਰਮਜੀਤ ਕੌਰ ਖਾਲੜਾ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਹੱਕਾਂ ਦੇ ਵਕੀਲਾਂ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਸਾਥ ਨਾਲ ਅਦਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਲੜਾਈ ਓਦੋਂ ਤੱਕ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਨੇ ਕੇਂਦਰੀ ਜਾਂਚ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾ ਦੇ ਦਿੱਤੇ। ਉਸ ਜਾਂਚ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਤੀ ਵੱਲੋਂ ਜੋੜੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਧੁਰਾ ਸੱਚ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ: ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਪੁਲਿਸ ਹੱਥੋਂ ਹੋਏ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਗ਼ੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਸਕਾਰ।

• ਜਨਵਰੀ 1995ਖਾਲੜਾ ਜੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਗ਼ੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਸਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਗੁੰਮਸ਼ੁਦਗੀਆਂ ਬਾਰੇ ਆਪਣੀ ਖੋਜ ਜਨਤਕ ਕਰਦੇ ਹਨ।
• ਅਪ੍ਰੈਲ 1995ਉਹ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ — ਓਨਟਾਰੀਓ ਸਮੇਤ — ਇਕੱਠਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਧਿਆਨ ਦੀ ਅਪੀਲ ਕਰਦੇ ਹਨ।
• 6 ਸਤੰਬਰ 1995ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿੱਚ ਘਰ ਦੇ ਬਾਹਰੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਗਵਾ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਮੁੜ ਉਹ ਕਦੇ ਜਨਤਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਜਿਊਂਦੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖੇ ਗਏ।
• 1995 ਤੋਂ ਅੱਗੇਭਾਰਤ ਦੀ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਕੇਂਦਰੀ ਜਾਂਚ ਦੇ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਗ਼ੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਸਕਾਰਾਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦੀ ਹੈ।
• 2005 ਅਤੇ ਮਗਰੋਂਹੇਠਲੀ ਅਦਾਲਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਗਵਾ ਅਤੇ ਕਤਲ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਾਬਕਾ ਪੁਲਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਉਂਦੀ ਹੈ; ਉੱਚ ਅਦਾਲਤਾਂ ਮਗਰੋਂ ਇਹ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਖ਼ਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਇਨਸਾਫ਼ ਆਖ਼ਰ ਅਧੂਰਾ ਅਤੇ ਧੀਮਾ ਰਿਹਾ। ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਿਰਜਿਆ ਰਿਕਾਰਡ ਅੱਜ ਵੀ ਕਾਇਮ ਹੈ, ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਉਸ ਦੌਰ ਬਾਰੇ ਸਭ ਤੋਂ ਅਹਿਮ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਸਬੂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਾਡਾ ਕਲੱਬ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ

ਭਾਈ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਖਾਲੜਾ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਸਿਰਫ਼ 1990ਵਿਆਂ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਸਾਧਾਰਨ ਇਨਸਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਕੀ ਕੁਝ ਕਰਨ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਕਦੇ ਮਿਲਣਾ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਇਸੇ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਸਪੋਰਟਸ ਐਂਡ ਸੋਸ਼ਲ ਕਲੱਬ ਹਰ ਸਤੰਬਰ — ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚੁੱਕੇ ਜਾਣ ਦੀ ਬਰਸੀ ਦੇ ਨੇੜੇ — ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਆਪਣਾ ਸਾਲਾਨਾ ਖ਼ੂਨਦਾਨ ਕੈਂਪ ਲਗਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਖ਼ੂਨਦਾਨ ਇੱਕ ਨਿੱਕਾ ਜਿਹਾ ਕਾਰਜ ਹੈ। ਲੱਗਦਾ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਘੰਟਾ ਹੈ। ਪਰ ਬਚਦੀਆਂ ਉਹ ਜਾਨਾਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਅਸੀਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਜਾਣਾਂਗੇ। ਇਹੀ ਉਹ ਚੁੱਪ-ਚੁਪੀਤੀ, ਅਡੋਲ ਨੇਕੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਲੇਖੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਰਾ ਜੀਵਨ ਲੱਗਾ।

ਇਹ ਪੰਨਾ ਪੰਜਾਬੀ ਸਪੋਰਟਸ ਐਂਡ ਸੋਸ਼ਲ ਕਲੱਬ, ਲੰਡਨ, ਓਨਟਾਰੀਓ ਵੱਲੋਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਸੰਖੇਪ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਡੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਲਈ ਲਿਖਿਆ ਸਾਰ ਹੈ, ਕੋਈ ਵਿਦਵਤਾ-ਭਰਪੂਰ ਲੇਖਾ ਨਹੀਂ; ਪੂਰਾ ਰਿਕਾਰਡ ਜਾਣਨ ਦੇ ਚਾਹਵਾਨ ਪਾਠਕ ਭਾਰਤੀ ਅਦਾਲਤਾਂ ਦੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਅਤੇ ਇਸ ਦੌਰ ਨੂੰ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਮਨੁੱਖੀ ਹੱਕਾਂ ਦੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਜ਼ਰੂਰ ਵੇਖਣ।